Lenfödem nedir, nasıl
tedavi edilir ve korunma yolları nelerdir
Lenfödem nedir?
Ödem interstisyel (hücrelerarası) sıvıdaki
artış nedeniyle ortaya çıkan şişliktir. Nedeni
ne olursa olsun ödem kapiller filtrasyon ve lenfatik
drenaj arasındaki dengesizliğe bağlıdır. Kapiller
filtrasyon artmadan lenf drenajındaki yetmezliğe
bağlı olarak oluşan ödeme ise Lenfödem
denir. Her ne sebeple olursa olsun, lenfatik sistem
düzgün bir şekilde çalışmıyorsa veya damarlar
uygun şekilde drene edemiyorsa, dokular içinde
sıvı birikir. Bir bölgede biriken sıvı miktarı,
lenfatik sistemin taşıma kapasitesinden daha büyükse
Lenfödem oluşur.
Lenf dolaşımı ve fonksiyonu
nasıldır?
Vücutta 2 tip dolaşım sistemi görev yapmaktadır.
1- Kan Dolaşımı,
2- Lenf Dolaşımı
Lenf Sistemi; lenf damarları, lenf kılcalları,
lenf hücreleri ve lenfatik organlardan oluşur.
Lenfatik organlar; lenf nodülleri, bademcikler,
timüs bezi ve dalaktır.
Lenf Sisteminin Fonksiyonu; derialtındaki
doku sıvısı ve içindeki maddeciklerin venöz (toplar)
kan dolaşımına transportu ve drenajıdır.
Lenf Sıvısı; intersitisyel sıvı, plazma
proteinleri, plazma hücreleri ve yıkıntılarından
oluşur. Lenf damarlarıyla taşınan ve içinde akyuvarların
bulunduğu bir sıvıdır. Alyuvar içermez. Bu sıvı;
hücreler arasında, dokular arasında ve lenf damarlarında
dolaşır. Vücut ağırlığının ¼ 'ü kadar lenf sıvısı
bulunur. Lenf sıvısının hareketi toplardamarlardaki
gibi iskelet kaslarının basıncı ve solunum hareketleriyle
sağlanır. Kanın hareketine gore oldukça yavaştır.
Çünkü Lenf sistemine basınç yapan özel bir kalp
ve atardamar yoktur.
Lenf Nodülleri; Lenf damarlarının dolaşım
sistemi ile birleştiği yerde bulunan özel hücre
kümeleridir. Burada lenfosit adı verilen akyuvarlar
vardır. Lenf sıvısı, lenf nodüllerinin dar kıvrımlı
yerlerinden geçerken içindeki bakterileri burada
bırakır ve bakteriler buradaki akyuvarlar tarafından
fagosite edilerek ortadan kaldırılır. Lenf nodülleri
kasıklarda, koltuk altında, boyunda, karın bölgesinde
ve dokular arasında bulunur.
*Vücudumuzu oluşturan hücreler bir sıvı ortamında
bulunmaktadırlar. Bu sıvının içinde hücreler için
gerekli besin ve oksijen yeralmaktadır. Hücreler
ihtiyacı olan maddeleri aldıktan sonra atık maddeleri
de ortama bırakırlar. Bu atıklar lenf sıvısı içinde
taşınır ve lenf nodüllerinde süzüldükten sonra
temiz lenf sıvısı tekrar dolaşıma katılır. Dolayısıyla
lenfatik sistem; immun sistemle beraber çalışarak
vucut savunmasında koruyucu filtre görevi gören
bir sistemdir.
Lenfödem belirtileri
ve etkileyen faktörler nelerdir?
Semptomlar hemen gelişmeyebilir. Semptomlar bazen
lenfatik sistemde olan yaralanmayı takiben 15
yıl veya daha uzun süre içerisinde gelişirler.
Belirtiler ilk olarak el ve ayak dorsumunda görülür,
kol veya bacak ağırlığında artış söz konusudur.
Cilt gergin ve serttir. El ve ayaklarda duyu bozuklukları
ve eklem sertlikleri görülebilir. Enfeksiyona
karşı dirençte azalma görülebilir. Dirsekte veya
dizin arkasında gerginlik ve hassaslık görülür.
Etkilenen kol ya da bacağın sıkılması (örn:
tansiyon ölçülmesi, sıkı saat, sıkı kıyafetler)
lenfödemi tetikler ve arttırır.
Lenfödem hangi nedenlerle
ortaya çıkar?
Kanser sonrası;
radyoterapi,
cerrahi müdahale,
travma,
enflamasyon veya
neoplastik (tümöral) bozukluk sonucu lenf
yollarının obstrüksiyonu (tıkanması) veya kesintisini
takiben ilgili ekstremitede -etkilenen kol veya
bacak- Lenfödem gelişir.
Sekonder olarak gelişen Lenfödem onkolojik cerrahinin
bir komplikasyonu olarak açığa çıkar ve travmadan
ya da operasyondan sonra hemen oluşmayabilir;
bazen aylar, yıllar sonra ortaya çıkabilir.
Cerrahi olarak ne kadar fazla lenf nodülü çıkartılırsa,
lenfödem oluşma riski o kadar artmaktadır. Lenf
nodülü diseksiyonuna bir de radyoterapi eklenirse,
lenfödem oluşma riski daha da artar. Yapılan cerrahinin
tipi de etkileyen faktörlerdendir.
En sıklıkla meme kanseri sonrası mastektomi ve
diğer jinekolojik kanserlerin tedavisi ve cerrahi
sonrası uygulamalara bağlı gelişir.
MASTEKTOMİ (göğsün cerrahi olarak alınması)
nedir ve uygulanan cerrahi yöntemler nelerdir?
Tüm gögüs veya kısmen gögsün kanser nedenli olarak
cerrahi olarak alınmasıdır.Kanserin özelliğine
bağlı olarak bazen sadece komşu lenfler veya kısmi
olarak göğüs alınır.
LUMPEKTOMİ; kanserli kitlenin ve bu kitlenin
etrafından bir parça temiz dokunun da alınarak
çıkarılması işlemidir. Geriye kalan göğüs dokusuna
radyoterapi uygulanır.
PARSİYEL MASTEKTOMİ; lumpektomi ile birlikte
bir miktar lenf nodülünün çıkarılması işlemidir.
MODİFİYE RADİKAL - RADİKAL MASTEKTOMİ;
tüm göğüs, göğüs ucu, areola ve aynı taraf lenf
nodülleri çıkarılır. Buna ek olarak Radikal mastektomide,
göğüste bulunan Pectoralis major ve Pectoralis
minor kasları da çıkarılır.
Mastektomi sonrası gelişen lenfödem tululan kolda
ağırlık, ağrı, duyu kaybı, hareket kaybı ve fonksiyon
bozukluğu ile karakterizedir. Zamanla etkilenmiş
kol ya da bacakta fibrozis ve enflamasyon da gelişebilir
ve bu durum kişinin yaşam kalitesini oldukça olumsuz
yönde etkiler. Hastalarda anksiyete, depresyon
ve uyum sorunları, sosyal ve seksüel problemler
açığa çıkar. Gelişen bu problemler genellikle
tedavinin başarısını da etkilemektedir. Bu yüzden
tedaviye erken dönemde başlanılması oldukça önemlidir.
Lenfödemde
etkin tedavi manuel lenf drenajı ve kompleks boşaltıcı
fizyoterapi tedavisidir
Bu tedavi nasıl yürütülür?
Bu tedavi 4 komponentten oluşmaktadır:
Manuel Lenf Drenajı
Cilt Bakımı
Kompresyon (bandaj veya çorap)
Egzersiz
Kompleks Boşaltıcı Fizyoterapi; tutulu
kol veya bacağın hacmini azaltır, lenf dolaşımını
sağlar, lenfatik kontraksiyonu arttırır, lenf
akımını arttırır, fibrozisi azaltır ve protein
birikmesini engelleyerek uzun dönemde lenfödemin
azaltılmasını sağlar.
Manuel Lenf Drenajı; lenf sisteminin elle
manuple edilerek, bloke olmuş lenf sıvısının serbest
akışının sağlanması tekniğidir. Elle uygulanan
özel bir masaj tekniği olup amacı; ödemli bölgeden
lenf sıvısını alıp vücudun diğer bölgelerine akışını
sağlamaktır. Manuel lenf drenajı derinin tam altındaki
yüzeyel lenf damarlarına hafif basınç uygulaması
ile yapılır. Her hasta için manuel tekniğin tipi
ve sırası farklı bir prensip ile fizyoterapist
tarafından belirlenir ki bu; ödemin aşaması ve
alanına bağlıdır.
Manuel Lenf Drenajı lenf dolaşımına etkisi olmayan
diğer terapötik masaj teknikleriyle karıştırılmamalıdır.
Bu diğer masaj teknikleri lenfödem için faydalı
olmadığı gibi zararlı da olabilmektedirler.
Kompresyon Tedavisi; Kompresyon tedavisi
dışarıdan lenfödemli alana basınç sağlamak amacı
ile iki şekilde uygulanır:
1) Kompresyon Bandajları
2) Kompresyon Çorapları
Lenfödem tedavisinde kısa çekişli ve elastik
olmayan bandajlar kullanılır. Bu bandajların özelliği;
kas aktivitesi sırasında yüksek basınç va kas
istirahati sırasında düşük basınç uygulaması nedeni
ile lenf sıvısının etkilenmiş ekstremitede tekrar
birikmesini önlemesidir. Diğer bandaj şekilleri
ise lenfödem için oldukça zararlıdır, kullanılmamalıdır.
Kompresyon Çorapları ise tedavi bitiminde
takip sürecinde giyilmesi gereken materyallerdir
ve kişiye özel yapılmalıdır.
Lenfödem ve Egzersiz
Lenfatik sıvının akış hızı, iskelet kasları tarafından
sağlanan aralıklı dış basınca bağlıdır. Bu nedenle
sıvı drenajına yardım etmek için kas aktivitesi
de gereklidir. Egzersizler bandaj veya çorap kullanımı
eşliğinde yapılmalıdır. Dirençli egzersizlerden
ve ağırlık egzersizlerinden kaçınılmalıdır.
Egzersiz programı hastaya özel olarak tedaviyi
yürüten fizyoterapist tarafından hazırlanmalıdır.
Egzersizler 3 başlık altında toplanabilir;
1) Isınma ve pompalama egzersizleri
2) Solunum egzersizleri
3) Germe egzersizleri
LENFÖDEM RİSKİ TAŞIYAN
VE LENFÖDEMLİ EKSTREMİTEDE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN
DURUMLAR
Lenfödem riski taşıyan ve lenfödemli ekstremitenin
bakımı ve korunması oldukça önemlidir. Tedaviden
sonra da tedavinin başarısının devam etmesi için
hastanın da dikkat etmesi gereken bu hususlar
şöyledir;
Etkilenmiş ya da risk taşıyan ekstremitenin
bakımı ve temizliği oldukça önemlidir. Cilt
temiz tutulmalı ve iyice kurulanmalı nemli bırakılmamalıdır.
Cilt bakımı ve esnekliğine dikkat edilmeli,
nemlendirilmesi için yağsız kremler, vücut sütü,
vücut losyonu gibi yağ içeriği çok az olan nemlendiriciler
kullanılmalıdır. Sıcak günlerde terlememesi
ve ciltte mantar oluşumunu engellemek için antifungal
pudralar kullanılmalıdır.
Hangi tipte olursa olsun deri travmalarından,
böcek ısırıklarından, kesik ve yanıklardan kaçınılmalıdır.
Etkilenmiş kola manikür ve enjeksiyon yaptırılmamalıdır.
Etkilenmiş veya diğer ayakta nasırlar kesilmemeli,
yumuşatıcı kremlerle korunmalıdır. Tırnakları
keserken deriyi kesmemeye dikkat edilmelidir.
Jilet kullanılmamalı, istenmeyen tüyler traş
makinesi yardımıyla alınmalıdır. Mutfakta veya
bahçede iş yaparken kesiklerden korunmak için
mutlaka eldiven giyilmelidir.
Güneş yanığından kaçınılmalı güneşlenirken
yüksek koruma faktörlü koruyucular kullanılmalı
ve ekstremite asla uzun süre güneşe maruz bırakılmamalıdır.
Kompresyon çorapları çoğu zaman güneşten korumamakta
ve ekstremitenin yanmasına sebep olunmaktadır.
Etkilenmiş kolda itme çekme gibi tekrarlayıcı
ve kuvvetli hareketlerden, ağır ve yük bindiren
sporlardan kaçınılmalıdır. Aerobik de istenmeyen
durumlara neden olabilmektedir. En ideal sporlar
yüzme ve dalmadır. Bunun yanısıra lenf dolaşımını
sağlamak için tedavi sonrası öğrendiğimiz egzersizleri
düzenli olarak uygulamalıyız.
Sütyen, çamaşır, diğer giysiler ve takılar
sıkı olmamalıdır. Bu giysilerin ciltte oluşturduğu
kızarıklıklar lenf dolaşımının engellendiği
anlamına gelmektedir. Geniş omuz askısı ve gerekiyorsa
askının cilde değdiği yere pamuk ped yerleştirilmesi
önerilebilir. Aynı şekilde tansiyon da etkilenmiş
koldan ölçülmemelidir.
Uçak yolculuğu sırasında basınç düşmesi nedeniyle
kol çorabı ve kompresyon bandajı mutlaka kullanılmalıdır.
Eğer kolda şişlik varsa daha iyi bir basınç
için hem çorap hem bandaj beraber kullanılabilirler.
Gece uyurken etkilenmiş kolun üzerine yatmamaya
özen gösterilmelidir.
Diyet kısıtlamalarının lenfödeme bilinen bir
etkisi yoktur. Eğer aşırı kilo yoksa düzenli
beslenilmeli, aşırı tuz kullanılmamalı ama tuz
asla kesilmemeli ve bol su içilmelidir. Aşırı
kilolardan kaçınılmalı, kilo fazlası varsa doktor
ya da uzman tarafından hazırlanmış bir diyet
programı uygulanmalıdır.
Kompresyon giysileri gece dahil tüm gün giyilmelidir.
Tedaviden sonra kullanılmaya başlanan kompresyon
çorabı özellikle ilk 6 ay, gece ve gündüz düzenli
kullanılmalıdır. Eğer ekstremite geceleri kendiliğinden
küçülüyorsa kompresyon çorabı gece çıkarılabilir.
Kompresyon giysileri özel günlerde bir kaç saatliğine
çıkarılabilir.
Tedavi bittikten sonra da etkilenen ekstremite,
en az ayda bir kez çevre ölçümü yapılarak kontrol
edilmeli ve izlenen değişiklikler terapiste
bildirilmelidir.
Kompresyon giysileri talimatlara göre kullanılmalı
ve temizlenmelidir. Herhangi bir şikayet, bol
gelmesi ya da sıkması durumunda terapiste veya
üretici firmaya başvurulmalıdır. Kompresyon
giysileri belli bir bölgeyi bant şeklinde sıkmamalı
kızarıklık oluşturmamalıdır.
Yetersiz lenf dolaşımından ötürü şişen ekstremite,
tedavi ile normal ya da normale yakın hale geldikten
sonra da bakımına dikkat edilmezse durumun tekrarlayabileceği
unutulmamalıdır.
*Şunu bilmelisiniz ki yetersiz
lenf sisteminiz nedeniyle şişen ekstremiteniz
(kol ve bacak), tedavi ile normal veya normale
yakın hale geldikten sonra da takibi ve bakımı
devam etmelidir.
*Lenfödem önlenebilir,
azaltılabilir ve kontrol altına alınabilir.
FORMED
FİZİK TEDAVİ MERKEZİNDE,
KONUSUNDA
UZMAN FİZYOTERAPİSTLER TARAFINDAN, ÜST VE ALT
EKSTREMİTE MANUEL LENF DRENAJI VE KOMPLEKS BOŞALTICI
FİZYOTERAPİ TEKNİKLERİ İLE LENFÖDEM TEDAVİSİ
